Waarom niet iedere maand een zonsverduistering?

Animatie van de  zonsverduistering in 1999 (klik voor beweging). De zwarte pit is waar de hele verduistering te zien was. In de grotere cirkel was een gedeeltelijke verduistering zichtbaar. Hoe dichter je bij het centrum zit hoe groter de verduistering is. In 1999 werd zo'n 96 procent van de zon verduisterd.

Animatie van de zonsverduistering in 1999. De zwarte pit is waar de hele verduistering te zien was. In de grotere cirkel was een gedeeltelijke verduistering zichtbaar. Hoe dichter je bij het centrum zit hoe groter de verduistering is. In 1999 werd zo’n 96 procent van de zon verduisterd in Nederland.

De Aarde draait in een jaar om de Zon. De Maan draait in 28 dagen om de Aarde. Waarom hebben we dan niet grofweg iedere maand een zonsverduistering? Deze vraag stelde Vince aan mij toen hij aan zijn spreekbeurt werkte over de gedeeltelijke zonsverduistering van 20 maart aanstaande. Het antwoord dat ik hem gaf heb ik hieronder opgeschreven.

zonsverduistering
Om een zonsverduistering te krijgen moeten de Zon, de Maan en de Aarde precies op een lijn staan. De Maan tussen de Zon en de Aarde in. Dan valt het licht van de Zon op de Maan en valt er op een deel van de Aarde een schaduw de zogenaamde kernschaduw. Wanneer je in de schaduw staat ervaar je de (gedeeltelijke) zonsverduistering.

Iedere 28 dagen staat de Maan tussen de Zon en de Aarde in maar slechts een enkele keer in een rechte lijn waardoor het effect van een zonsverduistering zichtbaar wordt. Meestal staat de maan iets onder of boven de denkbeeldige lijn van Zon en Aarde. Het zonlicht valt dan langs de Maan en van een verduistering is geen sprake. Dit komt omdat de baan van de Maan niet precies horizontaal is ten opzichte van de baan van de Aarde maar zo’n vijf graden scheef staat. In het filmpje hierboven is dat goed te zien. Hierdoor staat de Maan soms lager dan de Aarde en soms hoger.

de baan van de Maan staat onder een hoek van 5 graden tov de baan van de Aarde

de baan van de Maan staat onder een hoek van 5 graden tov de baan van de Aarde

Tijdens zijn omloop staat de Maan tweemaal op dezelfde hoogte als de als de Aarde. Dit noemen we een knoop. Bevindt de Maan zich nu op dat moment precies tussen de Zon en de Aarde (het is dan nieuwe maan) dan is er sprake van een verduistering. Stel dat een knoop altijd samen zou vallen met nieuwe maan dan nog zou er elke maand een zonsverduistering te zien zijn ergens op Aarde. Dit is echter niet het geval want de baan van de Maan ‘waggelt’ achterwaarts waardoor de knoop steeds verplaatst. Je kan dit vergelijken met een hoepel die op de grond nog wat na draait als deze gevallen is. Het punt waar de hoepel contact maakt met de grond verplaatst ook.

Gemiddeld komen er per jaar twee tot drie (gedeeltelijke) zonsverduisteringen voor. Een enkele keer zijn het er vier. Deze verduisteringen zijn dus niet allemaal op dezelfde plek te zien en daarom zijn ze zo zeldzaam. Sommige mensen boeken speciaal reizen naar gebieden waar de totale verduistering te zien is zodat ze toch deelgenoot kunnen zijn van het magische verschijnsel. Op 20 maart 2015 wordt 86 procent van de Zon afgeschermd door de Maan in Nederland. Voor een totale zonsverduistering in Nederland moeten we wachten tot 2135! De laatste totale zonsverduistering die in Nederland zichtbaar was, was in 1715! En toen was het nog bewolkt ook. Het geeft maar aan hoe zeldzaam zo’n totale verduistering is op een bepaalde plek op aarde.

Ringvormige zonsverduistering

Ringvormige zonsverduistering

Niet iedere zonsverduistering is hetzelfde. Je hebt totale verduisteringen, gedeeltelijke en ringvormige verduisteringen. Dit heeft te maken met de stand van de Zon, de Maan en de Aarde maar ook de afstand tussen de objecten. De baan van de Maan is niet precies cirkelvormig en dus varieert de afstand tussen de Maan en de Aarde. In het geval van een ringvormige verduistering staat de Maan te ver van de Aarde om de zon helemaal af te schermen.

Ook op andere planeten worden zonsverduisteringen waargenomen. Zo maakte de marsrover Curiosity op 20 augustus 2013 deze drie foto’s vanaf Mars. Op de foto zien we de maan Phobos voor de zon langs gaan. Tussen iedere foto zit 3 seconden. Goed te zien is dat Phobos niet zo mooi rond is als onze eigen Maan.

Drie foto's naast elkaar van de maan Phobos die de voor de zon langs trekt. De foto is gemaakt op Mars. Bron NASA

Drie foto’s naast elkaar van de maan Phobos die de voor de zon langs trekt. De foto’s zijn gemaakt op Mars. Bron NASA

Bronnen: Waarnemen.com, NASA

Zonsverduistering 20 maart

overzicht-totale-zonsverduistering-20-maart-2015Vrijdag 20 maart is er een gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar. De zon wordt op het hoogtepunt van de eclips in Nederland voor ruim 84 procent afgeschermd door de maan. De zonsverduistering is dus goed te volgen mits er niet teveel bewolking is. Vooralsnog zijn de weerkaarten gunstig en kunnen we van het spektakel genieten.

Een zonsverduistering treedt op als de Zon, de Maan en de Aarde op één lijn staan. De Maan blokkeert dan voor een deel het zonlicht en de schaduw van de Maan valt op de Aarde. Omdat de aarde groter is dan de Maan is de schaduw  niet groot genoeg om de hele Aarde te bedekken. Je moet dus net geluk hebben dat je in het gebied bent waar de schaduw valt. 20 maart hebben we dat geluk en zitten we redelijk dicht bij het centrum van de schaduw.

20 maart 2015

De schaduw van de maan trekt over de aarde. Het zwarte vlekje is het gebied waar de totale verduistering is.

Wil je een totale zonsverduistering zien op 20 maart dan moet je naar het noorden reizen. Er zijn eigenlijk maar twee landplekken waar je de verduistering helemaal kan zien. De Faeröer Eilanden en Spitsbergen. De rest van het pad van de totale verduistering ligt boven zee. Op de kaart hieronder is met blauw aangegeven waar de totale verduistering is. De groene lijnen geven de tijd aan waar de zonsverduistering op dat moment is. Voor Nederland moet je een uur bij de getoonde tijden optellen. In Nederland is de maximale verduistering rond half 11 (0937 UT). De verduistering start om half 10 en is afgelopen om 11:48.

Bron NASA

Bron NASA

Als je de zonsverduistering van 20 maart versneld zou zien dan ziet deze er als volgt uit:

Besef goed dat het een uniek gebeuren is. De volgende zonsverduistering die in Nederland te zien is, zal pas 10 juni 2021 zijn. En die zal minder spectaculair zijn. Slechts 29 procent van de zon zal dan worden afgedekt. Hier staat een lijst van (gedeeltelijke) zonsverduisteringen tot 2050.

De zonsverduistering van 20 maart is dus bijzonder. Als je in de mogelijkheid bent en het weer laat het toe, dan raad ik iedereen aan rond half elf te kijken. Doe het wel veilig want recht in de zon kijken is gevaarlijk en zeer slecht voor je ogen. Ook als de zon deels verduisterd is dit gevaarlijk. Draag daarom een speciaal eclipsbrilletje. Zonnebrillen zijn niet toereikend en ook door een CD kijken(iets wat veel werd gedaan in 1999) is slecht voor je ogen. Wil je meer lezen over veilig kijken naar de zonsverduistering lees dan hier.

Ik ga zelf de dag van de zonsverduistering op pad met collega David Brouwer om er een special over te maken. Hopelijk gaat het mooie plaatjes opleveren.

Bronnen: NASA, zonsverduistering.nl, hemel.waarnemen.com